قشر عظيم روشنفكران غربزدهء بىهويت . حال آن كه اگر زودتر اقدام شده بود ، جريان آگاهىها و شيوه‌هاى نو مىتوانست همچون رودى به جامعهء اسلامى راه يابد و جذب زمينه‌هاى مستعد و پذيرا گردد و جامعهء اسلامى بار ديگر با موفقيت و توان بيش‌تر سربلند كند ، بدان سان كه در برابر تمدن يونان و در مواجهه با مغول كرده بود . « 1 » مؤسسه‌هاى آموزشى جديد كه در خود اين كشورها تأسيس شدند نيز نقشى مشابه ، اگر چه ضعيف‌تر ، در انتقال اين فرهنگ داشتند . در مصر ، دانشگاه نو بنياد مصر و در ايران ، مدرسه دار الفنون از جملهء اين مؤسسه‌ها بودند . طه حسين ، كه در ادب عربى يد طولايى داشت و از متفكران به نام عرب در نيم قرن گذشته بود ، تحصيلات خود را در دانشگاه نوبنياد مصر و سپس در دانشگاه‌هاى مونپليه و سوربن فرانسه گذراند . « 2 » على عبد الرزاق نيز ، كه از جملهء تجدد خواهان دينى مصر بود و افكارش در زمينهء حكومت بيش از ديگران وجدان دينى مصريان را تكان داد و غوغايى بر پا كرد ، در الازهر و دانشگاه نوبنياد مصر تحصيل كرده و در دانشگاه آكسفورد به مطالعهء اقتصاد و علوم سياسى پرداخته بود . « 3 » بايد به اين عده ، مسئولان و كارمندان سفارتخانه‌ها و بازرگانان را نيز افزود كه سفرهايشان نتايجى مشابه داشت و اين روند را سرعت مىبخشيد . ابو الحسن ايلچى از جملهء كسانى بود كه براى تصويب يك پيمان ضد افغانى با انگليسىها راهى لندن شد كه نتيجهء سفر او ورود در حلقهء سرسپردگان استعمار انگليس و رهبرى فراماسونرى منطقه‌اى ايران بود . « 4 » ميرزا حسين خان سپهسالار نيز مدتى در سفارت ايران در عثمانى داراى مسئوليت بود و در اين ايام به شدت تحت تأثير اقدامات و اصلاحات آن كشور قرار گرفت . « 5 » از برخى از اين مسافران ديار بيگانه ، سفرنامه‌هايى در دست است كه مىتواند به روشنى احساسات و نگرش آنان را بازگو كند .

--> ( 1 ) . عفت محمد الشرقاوى ، الفكر الدينى فى مواجهة العصر ، ص 87 . ( 2 ) . حميد عنايت ، سيرى در انديشهء سياسى عرب ، ص 56 . ( 3 ) . همان ، ص 182 . ( 4 ) . عبد الهادى حائرى ، نخستين رويارويىهاى انديشه‌گران ايران با دو رويهء تمدن بورژوازى غرب ، ص 257 . ( 5 ) . همو ، تشيع و مشروطيت در ايران ، ص 31 و 32 .